Dziś jest: poniedziałek, 21-08-2017
Imieniny: Franciszka, Kazimiery, Ruty

Jak to se downi na Śląsku berało

Kupa lot temu nazot, jak żech boł jeszcze małym bajtlem i śpik mi nosem wisioł,

pierzynem lubiołech trzymać sie za mamino kiecka i chodzić tam, kaj moja mama chodzili.

Na podziw to moja starka i moja mama zawsze chodzili na szkubanie piyrzo do

inkszych somsiadów, kaj były już podrosłe dziołchy, kiere sie do weselo przysposobiały, bo

trza wom wiedzieć, że jak wesele, to musiało tyż być wiano, a w tym wianie na piyrszym

miejscu musiała być rubo pierzina z gynsiego piyrza. To tyż we wszyskich chałpach baby

gynsi chowały, aby jak czas przidzie, było piyrze i miynso. W czasie takiygo szkubanio

wszyjscy śpiywali roztomajte śląskie piykne piyśniczki, niekiere baby zaś godały śmiyszne i

pieprzne wice, a zaś starsze niewiasty bardzo piyknie rozprawiały o rabsikach, utopcach we

stawie, diobłach i śmiertkach, ryśkach i zmorach co w piecach siedzom, ale ino w kachlokach.

Takich bajtli jak jo było sporo, bo każdy mały synek abo dziołszka wdycki kiecki

maminej sie trzymały, to tyż siedzielimy na dylinach, na rzyci abo na piętach i suchali

wszyskiego.

Musicie tyż wiedzieć moi kochani, że wtenczas nie było jeszcze radia ani telewizora, a

ludziska po ciężki robocie musieli przeca łodpocząć i zabawić sie trocha. Chopy to zawsze po

szychcie chodziyły na „jednego” do szynku, karlusy do restauracyji w karty grać, a baby i

dziołchy poszły na klachy abo na szkubanie piyrzo, kiere zawsze kończyły sie wesoło i to z

potańcowaniem i gorzołeczkom. Na te „wyszkubki”, bo tak sie wtedy godało na zakończenie

szkubania, jak już pierzyny były piyrzem wysztopowane, przichodziły dziołchy ze swoimi

karlusami i tam tańcowali, śpiywali, gorzołeczka popijali i co dali to już nie potrzebuja godać.

I tak szło rok w rok. Dużo sie wtedy nasuchało roztomajtych łopowiastek, berów i bojek, kiere

nikaj nie spisane były, ino przekazywane z pokolenio na pokolenie. Bez to chciołbych trocha

wom te nie spisane łopowiastki łopedzieć, ażebyście kiedyś tyż mogli je swoim dzieciom i

wnukom przekołzać. Najlepszi mie sie podobały bojki łod ciotki Klachuli.

Ciotka Klachula

Tekla Szyndzielorz, choć było prosto i ajnfachowo kobiyta, miała w sobie wrodzony

talynt do łosprawianio. Jej piykne łopowiastki w rodzinny śląski godce były pełne prostoty, to

łona jednako poradziyła nimi zadowolić nojwybredniejszych, kierzy jom suchali. Była mile

widziano we każdej chałpie. Wszyjscy za niom tynskniyli i czekali ino, kiedy sie pokołże na

progu i powiy „niech bydzie pochwalony”!

Trza tukej zaznaczyć, że pani Tekla była za łowczorka i zielorka, to tyż dobrze sie

znała na lyczyniu roztomajtych choróbskow. Umiała tyż stawiać bańki i pijawki, puszczać

krew i parzyć ziele na żganie w dołku, na zgaga, róża i jeszcze inksze bolączki. Z

niecierpliwieniem wielkim czekały na niom mode dziołchy, kiere sie chciały pozbyć potratka,

kiery sie jeszcze nie uwidocznioł i dowiedzieć sie tyż, jak sie rychtuje lykarstwo na miłość.

Ciotka Klachula zaroz im pedziała, iże taki recepty jeszcze nikt nie wymyśloł, ale że nie

chciała się pozbyć starych klientow, poratowała wszyskie dziołchy roztomajtym zielem, kiere

miały być bardzo skuteczne jak: lubczyk, na kiery sie tyż godo liebstokel abo liebnielki,

potym pokruszone na miałko liście paproci, maszedron, dziewięciornik, płateczki róży

miłosnej i liliji wodnej, szarotki polne, na kiere sie tyż godo gensie pampki i malutynke

listeczki drzonki i merty. Poza tym roztomajtem zielem, ciotka nosiła w wysuszonych kozich

pacharzynach, magiczne rekwizyty, kiere podobno miały mieć pierzynem niesamowito

magiczno siła we wszyskich miłosnych zgryzotach. Były to wysuszone kości nietopyrze, na

kiere tyż niekierzy godajom flyjdermałs, pióreczka łod słowika, łokruszki z przegnity truły,

świyncono kryjda, włosy zmarły położnicy i kąseczki pokrojonego powroza łod wisieloka.

Ledwie ino wstąpła na szyroki plac, to zaroz jom łobejrzały i łobstąpioły wszyskie

bajtle, kiere po bosoku lotały po dworze. Cało to łobśpikano czelodka zaczła się gośno drzyć:

- Ciotka Klachula przyśli! Ciotka Klachula!

Kożde z nich zaroz poleciało do swoich matek, aby łoznajmić przybycie pani Tekli. Za

chwila na placu było już połno ludzi i wszyjscy witali sie z niom po przyjocielsku.

- Pódom łoni do nos, pani Szyndzielorz – prosiła młodo Losczyno – Mom świyże kreple w

doma, bołnkawy zaparza, to fajnie sie pomaszkiecymy i poklachomy trocha, pra? – chyciyła

paniom Tekla pod parza i łobydwie polazły w strona łotwartych dzwiyrzi łod sieni.

- Przylyź tyż i do nos – zawołała rubo Wajnertka, kiero wyglądała bez łokno – Mój stary

pierzynem stęko, myśla, że trza mu bydzie bańki postawić, aby czasym zapolenio nie dostoł.

- Przyda! Przyda do wszyskich – zawołała ciotka i zciongła z pleców pękato trownica, pełno

roztomajtego ziela.

Dwie szumne dziołchy zaroz podniosły tyn toboł.

- Kaj go momy zaniyść Szyndzielorzko? – spytała sie jedna z nich

- Do jeji chałpy – łodpedziała ciotka i głowom pokozała na młodo Loszczyno, kiero cały czas

trzymała jom pod parza.

Przez szyroko sień wlazły do miyszkanio, kaj sie aże świyciyło łod czystości. Dziołchy

postawioły trownica na dylinach pod łoknym i zaroz zaryglowały dzwierze.

- Dryn wpuście ino Trudka i Hyjdla, a reśta niech czeko pod dzwiyrzami, aże ciotka

skończom – pedziała gospodyni i łobróciła sie w strona ciotki Klachuli – Siednijcie se,

Szyndzielorzko, niech wom nogi trocha łodpocznom, a jo przez tyn czas kawy naparza.

Zaroz na stole stoły porcelanowe szolki z wonioncom kawom i połny talyrz śwyżych

krepli.

Dało się słyszeć klupanie do dźwierzy.

Fto tam? — spytała się jedna dziołcha.

To myl Trudka i Hyjdła!

Nowe dziołchy po cichu wlazły do kuchni i łoczami taksowały pękato trownica z zielem.

Siednijcie se dziołchy i skosztujcie krepli — powiedziała Losczyno.

Łobydwie dziołchy trocha nieśmiało siadły se przy stole i skosztowały krepli i kawy.

— „Prima sort" — podziała ciotka Tekla i łodgryziony krepel popiła kawom a przy tym spod

łoka zerkała na dzioichy, kiere były w nią wpatrzone jak w święty łobrozek. Zaroz

spomiarkowała, że wszystkie som łokropnie czegoś ciekawe, ino że z nieśmiałości nie umiom

się jom spytać.

Mnie się zdo, że te nasze sikorki cosik chcom łode mie, ino się wstydzom pedzieć mi ło

tym. Pra? — zwróciła się ciotka z zapytaniem do młody Losczyny.

Zgadliście! Cały czas ino mi głowa suszom, bych wos do mnie do dom zaprosiła na krepie

i kawa, a teroz to te pierzyńskie cajle, nie umiom gęby łotworzyć, ino czekajom aż jo zaczna.

Godejcie, dziołchyl Nie wstydźcie się. Ło co się wom rozchodzi i co wom na sercu leży—

powiedziała Szendzielorzka i łobróciła się w strona zawstydzonych dziołchów. — Jak ino

byda mogła być w czym pomocno, to zawsze możecie na mie rachować.

Wiedzom łoni, pani Szendzielorz, my chcemy, by nasze synki ino za nami lotały, a nie za

inkszymi dziołchami — łodezwała się Trudka, nerwowo i wstydliwie zaczła szkubać koniec

swojego długiego warkocza.

Rozumia. Rozumia — łodpowiedziała pani Tekla i przy tym dobrodusznie się

łośmioła. — Jo tyż przeca kiedyś młodom była, to tyż żech ło tym samym zawsze myślała.

Jest na to rada moje dziołszki, posłuchejcie ino, co wom powiem.

Ugryzła drugi krepel, popiła kawom, łobtarła wargi sznuptychlom i zaczła prawić:

Aby stateczny karlus głupioł za wami i za inkszymi dziołchami nie patrzoł, trza zrobić tak:

W nocy, przy pełnym miesiączku wlyźć do łogródka i urwać piykno, zdrzało płonka, potem

trza jom dobrze wytrzyć jedwobnom chustkom, kiero się w niedziela nosi, przerżnąć ta płonka

na dwie połóweczki, ale to bardzo czystym nożem, tyż wytartym w ta sama chustka i

przyłożyć jedna połóweczka na swój goły cycek, inaczy godając, na pierś, a drugo połóweczka

pod parzą wcisnąć. Trza wtedy wlyźć po nagu do łóżka i leżeć na strożaku rubo

wysztopowanym łowsiannom słomom pomiyszanom ze suchom grochowinom. Rękami trza

trzymać łobydwie połóweczki, by nie spadły i nie wysmykły się, i cały czas myśleć ino ło tym

swoim wybranym synku. Jak ino piyrszy kokot zapieje, trza gibko wstać, łobydwie

połóweczki płonki zlepić do kupy i łowinąć w ta samo chustka i nosić to pomiędzy cyckami.

Jak ino kiero z wos spotko swojego karlusa, trza go zaroz poczęstować jednom połóweczkom,

a jak łon ino ugryzie i trocha posmakuje, wtedy już żodno dziołcha wom go nie łodbije. —

Dwie dziurki w nosie, skończyło się. — Tymi słowami pani Szendzielorz zakończyła swojo

godka.

Fragment książki Augustyna Feliksa Halotty

pt. „Śląskie bery, bojki i opowiastki z dawnych lat”

Wyd. „Śląsk” 1984.